Simgelerin Dili ve Hızır Orucu / Language of Symbols and Khidr Fasting-by Ayşe Acar

[Türkçe kaynak metin için yorum bölümüne bkz.]

The first ‘cemre’ (any of three radiations of heat which supposedly fall in succession from the sun into the air, the water, and the earth in February and March; Turkish expression for ‘sign of spring’) will fell down on the 19th of February to the air, the second ‘cemre’ on 26th of February to the water, the third ‘cemre’ on 05th of March to the earth (soil).

The Alevi of Anatolia have fasted for 3 days. They have just finished. They have called the 3 ‘cemre’. This 3-day fast in February is called ‘Khidr Fasting’. Now, until 19th of February, they will do the Khidr ‘Cem’ (in English ‘Jem’, the central Alevi communal worship service prayer) and distribute Khidr ‘lokma’ (is a kind of pastry soaked in sugar syrup or honey and cinnamon).

A story often told by ‘dede’s (A ‘dede’ is a socio-religious leader in the Alevi community): ‘Hasan and Hüseyin were children. They were very sick. Prophet Muhammed told Ali and Fatima to fast 3 days, so the children can get well again. Along these 3 days, at each fast breaking time, a poor came to the house of Ali and Fatima. The poor said that they were hungry. Every day Fatima and Ali gave all of their rations to these poor coming 3 days long to their door, so they themselves couldn’t eat for 3 days. It is believed that the poor were Khidr, because at the end of the 3rd day Hasan and Hüseyin were healthy again.’

The ‘cemre’ will soon fall to the air, after to the water and at last to the earth (soil).

One of Imam Ali’s name is: Abu Turab. Father of the Soil …

It is known, that the soil is feminine. It is giving birth by itself to life. It is everybody’s ‘Ana’ (Mother). This body is coming from the earth and turning back to it, always … The body is a property which is carrying the signification called ‘insan’ (human). The property carrying the signification is taking nourishment from Mother Earth.

Zaynab bint Ali: Daugther of Imam Ali. She was called, like mother earth, ‘scholar without teacher’ (alimetun gayru mualleme). The monument of Ali’s children (abidetu Âl-i Ali), who witnessed the martyrdom of her grandfather Prophet Muhammed, her mother Fatima-Tuz Zahra, her father Imam Ali, her brothers Hasan and Hüseyin.

Zaynab, the nightmare of Yazid, with her high wisdom, strong oratorical skill and her honorable attitude. Zaynab ‘Ana’ (mother), who could rescue the one and only Iman left from the Karbala Battle Zayn al-Abidin and brought life to  Ahl al-Bayt.

After the last ‘cemre’ fell to the life-giving earth (soil), we will wait for a meeting which will happen on 21st of March. It is the meeting of Adam and Eve or it can be also said it is the meeting of Fatima and Imam Ali. It is told, that a ‘meaning’ will be born out of this meeting. After this ‘meaningful’ gathering we will wait for the 6th of May, so that Khidr and Ilyas (Elijah) can meet. With this meeting, mother earth will awake and everywhere will be dressed in green and colourful flowers…

In fact, the living symbolical language of Anatolia is telling us a lot.

A calendar particular for Anatolia. According to this calendar, the year is divided into two names: November Days and Khidr Days. Prof. Dr. Öcal Oğuz, head of  the department Turkish Folklore at the Faculty of Language and Literature at the Gazi University is explaining the calendar as follows: “According to the Gregorian Calendar, the November Days start on 8th of November, the Khidr Days on 06th of May.”

Like a prayer, with the 3-day Khidr Fasting, the Alevi of Anatolia have called this cyclical process again.

Those, who are carrying this cyclicality as an archetype in their sub-consciousness, are calling the Father of the Soil- Imam Ali ‘Haydar’. ‘Hay’ means ‘life’, ‘Dar’ means ‘House’. ‘Haydar’, ‘House of Life’. (1) The word ‘Hızır / Hıdır / Hadra’ (Khidr) means ‘green’. Khidr is a Person, whose ‘makam’ (place) is where two seas are meeting. It is said, that in the Qu’ran the expression ‘whom we had taught knowledge from us’ (Al-Kahf – 65) is giving a hint to Khidr. Again, in sacred texts, we are witnessing in a symbolical sense the meeting of Khidr and Moses where two seas meet. The word ‘Moses’ means ‘coming from the waters’. (2) (One of the most important interpretations of this symbolical language – the Khidr symbol – is described in details in the book ‘Four Archetypes’ of the founder of Analytical Psychology Carl Gustav Jung.)

Khidr is a savior, who is coming to anybody in need, is saving life, is not limited by time and space and whom we can encounter anytime. Thus when praying for a friend ‘May Khidr with the Grey Horse (Boz Atlı Hızır) be your helper’ is said. It is not known in which language, culture, belief we will encounter Khidr, therefore it is given the advice ‘Know everybody you see as Khidr’ in this tradition.

Merdi meydan eylemektir iyi er (it is the better the sooner to challenge man)
Gafil olma kardeş çerağın söner (brother, don’t be unaware or your lamp will go out)
Her gördüğün Hızır bilmektir hüner (it is a skill to know everybody seen as Khidr)
Hızır-İlyas Şâh-ı Merdan Ali’dir (Khidr-Elijah is Şah’ı Merdan Ali – Şah’ı Merdan Ali is another name given to Imam Ali by the Alevi)         

(Şükrü Metin Baba)

Recently I had the chance to meet Yusuf Kemter Dede from Erzincan, an important living being of the tradition. According to his wife Perihan ‘Ana’ (mother), a clad in flesh Alevi Kemter Dede is approaching 100 as an age. I asked this ‘Dede’ who is like a thousands of years old plane-tree: Dedem, what is Khidr?

His answer: “When a person knows himself, he is always ready and in peace in front of God. It is required to be Khidr and to serve humanity. There is no bigger devotion (worship) than serving man. It is said, ‘Baba himmet. Oğul hizmet.’ (This is a proverb and means: In order to deserve help from adept people, those who are in need have to show effort).”

Yusuf Kemter Dede expressed his from the alembic filtered words like using Yunus’ idiom ‘Nedir diye sorana, bandım verdim özümü’ (meaning: I dipped and gave my essence to whom who asked what this is). Yunus Emre, who was given with Haji Bektash Veli’s own hand to Tabduk Emre (he was the teacher of Yunus Emre) says the same:

“Bir hastaya vardın ise bir içim su verdin ise
Yarın anda karşı gele Hakk şarabın içmiş gibi”

(If you visit and give water to a sick man who needs care,
With God’s wine, he shall hail you there one day when you soar to the sky.)

In 3 days the Khidr Fasting was done. That is a custom. A more veiled version of this custom is transmitted like this in the tradition:

Iman Ali is the only one being born in the Kaaba. His mother Fatima – she also was mothering Prophet Muhammed – travails during cleaning the Kaaba and gives birth to Ali. For 3 days, Ali is not nursing his mother. Until after 3 days Muhammed Mustafa, who is far away, comes. He arrives, gets him on his lap and by reading the prayer (ezan) into his ear gives him the name ‘Ali’. (The day he was born, his father gave him the name Eset; Aslan.) Then he nurses his own tongue and gives him to his mum. Afterwards Ali starts to nurse his mother’s breast. Like this, Ali’s 3-day fast is completed.

From Anatolia, the voice of our great Poet Ahmed Arif resounds;

Doğdun, üç gün aç tuttuk, (you were born, we kept you hungry for 3 days)
Üç gün meme vermedik sana (we didn’t breastfeed you for 3 days)
Adiloş Bebem, (Adiloş Baby)
Hasta düşmeyesin diye, (so you don’t get sick)
Töremiz böyle diye, (because our custom is like this)
Saldır şimdi memeye, (now grap the breast)
Saldır da büyü… (grap and grow)


Notes (1) and (2): Metin Bobaroğlu / Simgesel Düşünme (Anatolian Enlightenment Foundation)

Source:, Ayşe Acar, 16 February 2014

This entry was posted in SOPHIA and tagged , , , . Bookmark the permalink.

1 Response to Simgelerin Dili ve Hızır Orucu / Language of Symbols and Khidr Fasting-by Ayşe Acar

  1. Simgelerin Dili ve Hızır Orucu

    Birinci Cemre 19 Şubat’ta havaya,
    İkinci Cemre 26 Şubatta suya,
    Üçüncü Cemre 5 Mart’ta toprağa düşecek.

    Anadolu Alevileri 3 gün oruç tuttular. Yeni tamam ettiler oruçlarını. 3 cemreyi çağırdılar. Şubat ayında tutulan bu üç günlük oruca ‘Hızır Orucu’ diyorlar. Şimdi, 19 Şubata kadar Hızır Cemi yürütüp, Hızır lokması dağıtacaklar.

    Dedelerin sıkça anlattığı bir öyküdür: ‘Hasan ile Hüseyin çocuktular. Ağır bir hastalığa yakalandılar. Hz. Muhammed, Ali ve Fatıma’ya evlatlarının bu hastalıktan kurtulmaları için 3 üç oruç tutmalarını söyledi. Bu üç günlük oruç boyunca Ali ve Fatıma’nın evine her oruç bozma vakti birer yoksul geldi. Yoksullar aç olduklarını söylediler, Fatıma ve Ali ise her gün azıklarının tamamını bu üç gün gelen yoksullara verdiler, 3 gün yemek yiyemediler. Gelen yoksulların Hızır olduğuna inanılır, çünkü 3. Günün sonunda Hasan ve Hüseyin sağlıklarına kavuştular.’

    Cemre yakında havaya düşecek, ardından suya ve en son toprağa.

    Hz. Ali’nin isimlerinden biridir: Ebu Turab. Toprağın babası…

    Toprak, malum dişildir. Hayatı doğurur kendinden. Hepimize ‘Analık’ eder. Topraktan gelir ve toprağa döner bu beden, hep öyle… ‘İnsan’ denilen manayı taşıyan bir mülktür beden. Toprak Ana’dan gelenle beslenir manayı taşıyan mülk.

    Zeyneb-i Kübra: İmam Ali’nin kızı. Kendisine tıpkı toprak ana gibi, ‘Öğretmensiz âlim’ (alimetun gayru mualleme) denilmiştir. Dedesi Hz. Muhammed, annesi Fatıma-tüz Zehra, babası İmam Ali, abileri Hasan ve Hüseyin’in şehadetlerine tanık olmuş Ali evlatlarının abidesi. (abidetu Âl-i Ali) Yüksek ilmi, güçlü hitabet yeteneği ve onurlu duruşu ile Yezit’in korkulu rüyası olan Zeynep. Kerbela katliamında tek İmam olarak geride kalan İmam Zeynel Abidin’i sağ kurtarmayı başaran, Ehli Beyt’e hayat veren Zeynep Ana.

    Son cemre, hayat veren toprağa düştükten sonra, 21 Mart’ta bir buluşma gerçekleşmesini bekleyeceğiz. Adem’le Havva’nın ya da Hz Fatıma ile Hz Ali’nin buluşması da denilebilir bu buluşmaya. Bu buluşmadan ‘anlam’ doğacak denilir. Bu ‘mana’ buluşması gerçekleştikten sonra ise 6 Mayıs’ı bekleyeceğiz, Hızır ile İlyas buluşsunlar diye. Bu buluşmayla ise toprak ana uyanacak ve her yer yeşillere ve rengârenk çiçeklere bürünecek…

    Anadolu’nun yaşayan simgesel dili aslında bize çok şey anlatıyor.

    Anadolu’ya özgü bir takvim. Bu takvime göre yıl, iki isimle ayrıştırılmakta; Kasım Günleri ve Hızır Günleri. Gazi Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Halk Bilimi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Öcal Oğuz şöyle açıklıyor takvimi: “Kasım günleri, Miladi takvime göre 8 Kasım’da başlar, Hızır günleri ise Miladi 6 Mayıs’ta başlar.”

    3 günlük Hızır Orucu ile bir dua gibi bu döngüsel süreci tekrar çağırdı Anadolu Alevileri.

    Bu döngüselliği arketip olarak bilinç-altlarında taşıyanlar Toprağın Babası Hz Ali’yi ‘Haydar’ diye de çağırırlar. Hay; yaşam, Dar: Ev demektir. Haydar; yaşam evi. (1) Hızır/Hıdır/Hadra kelimesi ise ‘yeşil’ anlamına gelir. Hızır, iki denizin buluştuğu yerde makamı olan bir Zat’tır. Kuran’da, ‘katımızdan bilgi verdiğimiz(Kehf – 65)’ tanımı ile Hızır’a gönderme yapıldığı söylenir. Hz. Hızır’la Hz. Musa’nın iki denizin buluştuğu yerde karşılaşmalarına yine simgesel olarak tanık oluruz kutsal metinlerde. Musa/Moşe/Mose kelimesi ise ‘sudan gelen’ anlamını taşır. (2) (Bu simgesel dilin -Hızır simgesi- en önemli yorumlarından biri Analitik Psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung’un ‘Dört Arketip’ isimli eserinde detaylı olarak yer almıştır.)

    Hızır, darda olana yetişen, hayat kurtaran, zaman ve mekânla sınırlanmamış, her an karşımıza çıkabilen bir kurtarıcıdır. Bu sebeple bir dosta dua edilirken ‘Bozatlı Hızır yardımcın olsun’ denir. Hızır’ın hangi dilde, kültürde, inanışta karşımıza çıkacağı bilinmediği için ‘Her gördüğünü Hızır bil’ öğüdü dilden dile dolaşır bu gelenekte.

    Merdi meydan eylemektir iyi er
    Gafil olma kardeş çerağın söner
    Her gördüğün Hızır bilmektir hüner
    Hızır-İlyas Şâh-ı Merdan Ali’dir
    (Şükrü Metin Baba)

    Geleneğin yaşayan önemli öznelerinden Erzincanlı Yusuf Kemter Dede’yi ziyaret etme şansım oldu yakınlarda. Ete kemiğe bürünmüş Alevilik olan Kemter Dede, eşi Perihan Ana’nın dediğine göre 100 yaşına yaklaştı. Binlerce yıllık bir çınar ağacı gibi duran
    Dede’ye sordum: Dedem Hızır nedir?

    Cevabı: “Kişi kendini bilince, her daim Hakk huzurunda hazırdır, huzurdadır. Hızır olup insanlığa hizmet etmek gerek. İnsana hizmetten daha büyük bir ibadet yoktur. Baba himmet demişler, oğul hizmet denilmiş.”

    Tüm insanlık deneyiminin imbikten süzülmüş sözcüklerini Yunus’un deyimi ile ‘Nedir diye sorana, bandım verdim özümü’ der gibi söyledi Yusuf Kemter Dede.

    Hünkâr Hâce Bektaşi Veli’nin Tabduk Emre’ye kendi eliyle emanet ettiği Yunus Emre de aynı şeyi söylüyor:

    “Bir hastaya vardın ise bir içim su verdin ise
    Yarın anda karşı gele Hakk şarabın içmiş gibi”

    3 gün Hızır Orucu tamam edildi. Bu bir töre. Törenin daha örtük bir biçimi ise gelenekte şöyle aktarılıyor:

    İmam Ali Kabe’nin içinde doğan yegane kişidir. Annesi Fatıma -ki Hz. Muhammed’e de annelik yapmıştır- Kabe’nin temizliğini yaptığı esnada sancılanır ve Ali’yi doğurur. Ali 3 gün annesinden meme emmez. Ta ki uzakta olan Muhammed Mustafa’nın 3 gün sonra gelmesine kadar. Resul gelir, Ali’yi kucağına alır ve kulağına ezan okuyarak adını “Ali” koyar. (Doğduğu gün babası adını Eset; Aslan koymuştur) Sonra da kendi dilini emzirip annesine verir ve ondan sonra Ali annesinin memesini emmeye başlar. Böylece Ali’nin 3 günlük orucu tamam olur.

    Anadolu’dan, büyük Ozanımız Ahmed Arif’ten bir ses yankılanır;
    Doğdun, üç gün aç tuttuk,
    Üç gün meme vermedik sana
    Adiloş Bebem,
    Hasta düşmeyesin diye,
    Töremiz böyle diye,
    Saldır şimdi memeye,
    Saldır da büyü…

    Not 1-2: Metin Bobaroğlu/ Simgesel Düşünme (Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları)

    Kaynak:, Ayşe Acar, 16 Şubat 2014

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s